Nauka zabawy u dzieci z autyzmem - kompendium

PSpowodowany pandemią czas, który dzieci w wieku przedszkolnym spędziły w domach razem z rodzicami dobiegł końca. W wyniku rozmrażania gospodarki ponownie otwierane są przedszkola i dzieci zaczynają do nich wracać.

W ciągu ostatnich dwóch miesięcy rodzice niewątpliwie często słyszeli od swoich pociech komunikaty typu “mamo nudzi mi się”. Wielu opiekunów dzieci w normie rozwojowej mogło też zaobserwować jak duże pokłady kreatywności może wyzwalać “nuda”. W tego typu sytuacjach dzieciaki zaczynają nierzadko tworzyć rozbudowane scenariusze zabaw, a na przeszkodzie nie stoi nawet brak potrzebnych do aktywności zabawowej przedmiotów. Jest przecież wyobraźnia.

A jak wyglądał ten czas u dzieci z zaburzeniami rozwojowymi ze spektrum autyzmu? Czy i one były w stanie pożytecznie i kreatywnie go wykorzystać?

Zabawa dzieci z autyzmem

Umiejętność zabawy, a w tym jej jakość u dzieci z autyzmem, ma związek z poziomem funkcjonowania poznawczego oraz zdolności komunikacyjnych. Te czynniki powodują, że podejmując się analizy porównawczej dwójki dzieci w tym samym wieku z diagnozą autyzmu, możemy zaobserwować bardzo odmienne obrazy. W pierwszym chcę zaprezentować  chłopca o imieniu Olek rozkładającego tory, a następnie budującego stację, łączącego wagoniki kolejki i umieszczającego w nich ludziki lego. W drugim zaś Maćka, którego zabawa pociągami sprowadza się do kładzenia się na podłodze i obserwowania kręcących się kół.

Niewątpliwie mamy do czynienia z dużą różnicą jakościową zabawy tych dwóch rówieśników. Podczas gdy pierwszy chłopiec w funkcjonalny sposób używa zabawek, drugi wykorzystuje je głównie w charakterze stymulacyjnym. Bardziej wnikliwa oraz długotrwała obserwacja zabawy Olka pozwoliłaby jednak zauważyć pewne aspekty aktywności chłopca, obok których terapeuci nie powinni przejść obojętnie. Naszą uwagę zwróciłby fakt, że Olek wciąż wykonuje te same czynności w schematyczny sposób, nie urozmaicając zabawy nowymi wątkami, a wszelkie próby włączenia się do aktywności innej osoby i wprowadzenia przez nią swoich pomysłów, kończą się wybuchami złości. 

Pomimo często dużych rozbieżności w jakości zabawy u dzieci z autyzmem, można zaobserwować jednak pewne jej cechy charakterystyczne. Zabawa autystów zauważalnie odróżnia się od zabawy zarówno prawidłowo rozwijających się dzieci, jak i dzieci z innymi zaburzeniami rozwoju. 

Dzieci autystyczne przejawiają tendencję do zabaw w powtarzający się sposób. Jak podaje psycholog Ewa Pisula  w swojej książce "Małe dziecko z autyzmem", taka skłonność do powtarzania manipulowaniem przedmiotów w sposób schematyczny może zakłócać rozwój bardziej złożonych form zabawy. Niżej funkcjonujące dzieci z autyzmem,  przejawiające  trudności w naśladowaniu, pomimo osiągnięcia wieku kilku lat, nadal mogą angażować się głównie w zabawę sensoryczno-motoryczną.

Na zaburzony obraz zabawy autystyków ma również wpływ obniżony poziom teorii umysłu, co skutkuje brakiem lub ograniczonym repertuarem zabaw w udawanie. Dzieci z autyzmem preferują za to aktywności o wyraźnej strukturze oraz zabawy konstrukcyjne. W obszarze ich zainteresowań często znajdują się zabawki takie jak układanki, puzzle, klocki.

Uwagę zwraca również poziom socjalizacji podczas zabawy u tej grupy dzieci. Trudności z nawiązaniem  wspólnego pola uwagi, zaburzona umiejętność naśladowania i teoria umysłu oraz  sztywne wzorce zabawy powodują, że duża część  dzieci z autyzmem preferuje zabawy samotne, nie inicjując kontaktu z rówieśnikami.

Czy dzieci z autyzmem należy uczyć zabawy?

Niewątpliwie każdy z nas słyszał o wielkim znaczeniu zabawy w rozwoju młodego człowieka. Warto tu wspomnieć o jej roli terapeutycznej, dzięki której dziecko ma możliwość przepracowania emocji. Zabawa umożliwia uporządkowanie, utrwalenie oraz doskonalenie  nabytej wiedzy i umiejętności, rozwijanie kreatywności oraz wyobraźni. Niezmiernie istotny w przypadku zabawy rówieśniczej jest również jej aspekt społeczny, umożliwiający poznanie reguł interakcji międzyludzkich. Rola zabawy zdaje się nie do podważenia.

A czym właściwie jest owa zabawa? W ujęciu psychologicznym zabawą określa się działania, które podejmowane są dobrowolnie (bez przymusu) i dla przyjemności. Zabawa stanowi “cel sam w sobie” i jest formą ekspresji siebie. 

Naturalnie nasuwa się więc pytanie czy pomimo faktu,  że rozwój zabawy u dzieci z autyzmem jest zaburzony to czy powinniśmy ingerować w tę aktywność i jej uczyć. Przecież bazując na definicji zabawy nawet takie niefunkcjonalne z punktu widzenia rozwoju poznawczego i społecznego działanie, jak na przykład kręcenie przedmiotami, do kategorii zabawy należy zaklasyfikować.

Dodatkowe  wątpliwości może wzbudzać również fakt, że tak zwana “zabawa”  może zamienić się w intensywną naukę. W szczególności w przypadku dzieci nisko funkcjonujących, które nie prezentują jeszcze umiejętności naśladowania. Pozostaje również aspekt regulacji emocji, w którym aktywność zabawowa nawet pełniąca funkcję stymulacyjną może być pomocna w rozładowaniu napięcia.

Czy oznacza to zatem, że powinniśmy dać przyzwolenie dziecku  na uporczywe kręcenie kołami pociągu lub trwanie w tym samym, niezmiennym i sztywnym scenariuszu zabawy?

Pomimo przedstawionych wątpliwości zdecydowanie uważam, że mimo wszystko powinniśmy wspierać dziecko w rozwijaniu  umiejętności zabawy. Poprzez takie działania stworzymy zasoby do  konstruktywnego spędzania  czasu wolnego. “Wyposażenie” dziecka w umiejętność zabawy tworzy również przestrzeń do nawiązania relacji rówieśniczych. Mając jednak na uwadze naturę zaburzenia i wiążące się z nią trudności w aspekcie społecznym należy pamiętać, że oprócz nauczenia autystyka zabawy musimy w planowy oraz w przemyślany sposób uczyć umiejętności istotnych dla funkcjonowania społecznego oraz wspierać dziecko w trakcie wchodzenia w interakcje z rówieśnikami.

Podejmując się rozwijania zabawy należy również pamiętać o wspomnianym już fakcie, że  w szczególności w początkowym okresie “zabawa” w rzeczywistości jest intensywną nauką. Nawet pomimo starań terapeutów, aby nauczanie umiejętności przebiegało w sposób interesujący dla dziecka oraz na wzmacniających przedmiotach. Należy uwzględnić to w ścisłym nierzadko harmonogramie terapeutycznym. Tak więc jeśli dziecko jest po intensywnym bloku nauczania zajęć terapeutycznych, dajmy mu chwilę oddechu i pozwólmy pobawić się tak jak lubi i potrafi, a dopiero później podejmijmy inicjatywę. Ważne jest, aby postarać się znaleźć w tym równowagę.

W jaki sposób należy uczyć dzieci z autyzmem zabawy?

Choć zabawa cechuje się spontanicznością, to podejmując się jej nauki u dzieci z autyzmem powinniśmy zabrać się do tego działania w sposób planowy i przemyślany. Ma to na celu udzielenie wsparcia “szytego na miarę”, z którego dziecko będzie w stanie owocnie skorzystać. Ocenienie aktualnie prezentowanego przez dziecko poziomu zabawy powinno być podstawą przy planowaniu wsparcia, a wybór rodzaju zabawy do nauki uzależniony musi być od wieku rozwojowego, a nie biologicznego dziecka.

W związku z faktem, że dzieci z autyzmem mają trudność z wyodrębnieniem istotnych elementów z otoczenia, wskazane jest odpowiednie przygotowanie miejsca, w którym będziemy uczyli zabawy. W początkowym okresie nauki warto usunąć wszystkie zbędne elementy z najbliższej przestrzeni, aby nie rozpraszały uwagi dziecka. Wszelkie przedmioty o wyraźnych barwach lub wydające dźwięki, typu radio lub telewizor, powinny być usunięte lub wyłączone, a przed dzieckiem powinny znaleźć się tylko te rzeczy, które będziemy wykorzystywali do nauki zabawy. W miarę postępów dziecka dystraktory ponownie możemy wprowadzać do środowiska, aby stopniowo przyzwyczajać je do naturalnych warunków.

Etapy zabawy

W literaturze możemy spotkać różne klasyfikacje zabaw. Zauważalny jest różnorodny ich podział oraz nazewnictwo. W artykule uwzględnię rozwojowo najistotniejsze rodzaje zabaw. 

Na potrzeby przejrzystości opracowania będę prezentowała zabawy w kolejności rozwojowej, czyli takiej w jakiej pojawiają się one w harmonijnym rozwoju dziecka.

Przy każdym typie zabawy podaję jej charakterystykę, potrzebne umiejętności umożliwiające zaangażowanie się w nią oraz sposoby jej rozwijania.

Zabawa sensomotoryczna

Charakterystyka

Zabawa sensomotoryczna sprowadza się do manipulowania zabawkami. Manipulacja może polegać na potrząsaniu, uderzaniu, a nawet wkładanie przedmiotów do ust. Na tym poziomie dziecko podejmuje stereotypowe i rutynowe działania takie jak ustawianie zabawek w rzędzie czy sortowanie według koloru i kształtu. Zabawa sensomotoryczna jest dominującą formą zabawy kilkumiesięcznego dziecka.

Potrzebne umiejętności 

Zabawa sensomotoryczna jest pierwszym typem aktywności zabawowej dziecka. To dzięki pracy zmysłów: dotyku, słuchu, węchu, smaku, wzroku maluch poznaje świat. 

Wraz z rozwojem sprawności motorycznej dziecko angażuje się w coraz bardziej złożone działania: począwszy od dotykania grzechotki, po jej chwycenie, potrząsanie i przekładanie z ręki do ręki.

Wspieranie dziecka w rozwoju zabawy sensomotorycznej

Chcąc rozwijać zabawę sensomotoryczną warto zorganizować dziecku dostęp do przedmiotów zapewniających różnorodne doznania sensoryczne. W tym celu należy umożliwić maluchowi kontakt z obiektami o różnej fakturze, kształcie, kolorze oraz wydającymi zróżnicowane dźwięki.

  • Zabawy stymulujące zmysł dotyku

    • “Woreczki sensoryczne”. Balony wypełnijmy różnego typu ziarnami: kaszą gryczaną, grochem, ryżem, fasolą itp.  W każdym balonie powinien znaleźć jeden rodzaj wkładu. Balony zawiązujemy. Zabawa polega na dotykaniu i ugniataniu “woreczków sensorycznych”. Przy tej zabawie należy być szczególnie czujnym, aby w sytuacji przedziurawienia się balonu maluch nie włożył sobie ziaren do buzi.

    • “Skarby”. Do pojemnika wypełnionego ziarnami np. ryżem, grochem należy włożyć drobne elementy o zróżnicowanej fakturze i kolorze np. filcowe kuleczki, szklane lub plastikowe diamenciki, małe figurki z gumy i plastiku itp. Zadaniem dziecka jest “wyłowić” wszystkie elementy i włożyć do oddzielnej miseczki. Podobnie jak w przypadku woreczków - należy zachować szczególną ostrożność, aby uniknąć ryzyka związanego z połknięciem niewielkich przedmiotów.

    • “Przesypywanki”. Aktywność polegająca na przesypywaniu, mieszaniu, robieniu babek z sypkich materiałów. Do zabawy potrzebne będą naczynia: miseczki, kubeczki, łyżki, foremki, sitka oraz materiały do przesypywania: piasek, ryż, fasola, makarony itp. “Przesypywanki” należą do aktywności, w które dzieciaki bardzo chętnie się angażują i potrafią skoncentrować na długi czas swoją uwagę. Rozwijają koordynację wzrokowo ruchową, usprawniają motorykę małą.

  • Zabawy stymulujące zmysł wzroku

    • “Sensoryczna butelka”. Pustą plastikową butelkę należy wypełnić wodą oraz wsypać do niej drobne kolorowe elementy np. Kolorowe confetti, kulki z hydrożelu, kolorowe koraliki. Zabawa sprowadza się do przekręcania butelki i obserwacji przemieszczających się drobinek. Dodatkową wartością zabawy jest usprawnianie sprawności nadgarstków.

  • Zabawy stymulujące zmysł słuchu

    • “Grzechotki”. Pustą butelkę należy wypełnić drobnymi  hałasującymi elementami np. grochem, kamykami, ryżem, monetami. Zabawa polega na przekręcaniu butelek i wsłuchiwanie się w odgłosy przesypywanych materiałów.

Zabawa funkcjonalna

Charakterystyka

Podczas zabawy funkcjonalnej dziecko używa zabawek zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli w konwencjonalny i ustalony społecznie sposób np. prowadząc samochód. Na tym etapie nie pojawia się jeszcze udawanie.

Przykłady zabaw: jechanie auta, nałożenie klocka na klocek, budowanie wieży, zabawa sorterami.

Początki zabawy funkcjonalnej u dzieci w normie rozwojowej pojawiają się około 9-12 miesiąca.

Potrzebne umiejętności 

Kluczowymi umiejętnościami umożliwiającymi rozwój zabawy funkcjonalnej jest sprawność motoryczna, koordynacja wzrokowo-ruchowa oraz percepcja wzrokowa.

Choć u podstaw zabawy sensomotorycznej leży eksperymentowanie i swobodna ekspresja malucha, to kilkumiesięczne dziecko wchodzące w okres zabawy funkcjonalnej, rozwija swoją aktywność zabawową również poprzez obserwację opiekunów i naśladownictwo. Umożliwia to  nabycie wiedzy w jaki sposób używać przedmiotów zgodnie z ich przeznaczeniem.

Wspieranie dziecka w rozwoju zabawy funkcjonalnej

Naśladowanie jest umiejętnością dającą możliwość swobodnego uczenia się dziecka ze środowiska. Niestety zdolność ta jest bardzo często zaburzona u dzieci z autyzmem, co znajduje swój wyraz między innymi w jakości zabawy tej grupy dzieci.

Choć możliwe jest uczenie zabawy funkcjonalnej dziecka nieposiadającego zdolności imitacji, to jest ona jedną z kluczowych umiejętności, na której należy skoncentrować działania w początkowym okresie terapii.

Przepis na rozwój zabawy funkcjonalnej sprowadza się zatem do tego, aby nauczyć ucznia umiejętności naśladowania użycia przedmiotów. Dzięki tej kompetencji dziecko podpatrując jak wykorzystują obiekty inne osoby, będzie w stanie poprzez naśladownictwo używać ich zgodnie z przeznaczeniem. Tym samym nabędzie możliwość uczenia się z naturalnego środowiska.

W jaki sposób uczyć dziecko umiejętności naśladowania

Nauka umiejętności sprowadza się do udzielaniu dziecku podpowiedzi w celu zwiększenia prawdopodobieństwa wystąpienia oczekiwanego zachowania. A w tym wypadku - powtórzenia pokazywanej dziecku czynności. Następnie w miarę czynionych postępów podpowiedź jest stopniowo wycofywana, aż do ostatecznego całkowitego zaprzestania jej stosowania i do zaprezentowania przez dziecko samodzielnego działania. Dziecko powinno być nagradzane za coraz poprawniejsze i bardziej samodzielne naśladowanie.

Szczegóły dotyczące sposobu stosowania podpowiedzi i ich wycofywania znajdziecie poniżej we wskazówkach.

A jak wygląda nauka w praktyce?

Usiądź naprzeciw dziecka, na podłodze lub krzesełku. Przygotuj taki sam zestaw przedmiotów dla siebie i dziecka. Powiedz komunikat „Zrób tak samo“ i wykonaj czynność z przedmiotem.

Przykład 1:

Dziecko ma przed sobą dzwoneczek taki sam jak „terapeuta“. Terapeuta mówi „zrób tak samo“ i dzwoni dzwoneczkiem. Dziecko ma wykonać identyczną czynność ze swoim dzwoneczkiem - zadzwonić.

Przykład 2:

Dziecko ma przed sobą kubek taki sam jak „terapeuta“. Terapeuta mówi „zrób tak samo“ i udaje picie z kubka (przykłada do ust). Dziecko przykłada do ust swój kubek.

Wskazówki

  • Podpowiedzi

    • Niezmiernie istotnym elementem przy nauce dzieci z autyzmem jest sposób udzielania podpowiedzi, a następnie ich wycofywania. Udzielanie podpowiedzi powinno być czynnością zaplanowaną. Poprawne jej stosowanie wymaga dużego refleksu i dobrej znajomości sposobu reagowania dziecka.

    • Choć znaczenie słowa “podpowiedź” większość z nas rozumie intuicyjnie, to jednak z racji jej znaczenia w procesie terapii pokuszę się o jej zdefiniowanie. Podpowiedź stanowi dodatkowy bodziec, który stosujemy w celu zwiększenia prawdopodobieństwa wystąpienia oczekiwanego zachowania. Istnieją różne rodzaje podpowiedzi. W przypadku uczenia umiejętności naśladowania stosowaną podpowiedzią jest podpowiedź manualna. Polega ona na udzielaniu wsparcia fizycznego, co w praktyce sprowadza się do prowadzenia dłoni dziecka w celu uzyskania oczekiwanej reakcji. Mamy wtedy do czynienia z tak zwaną pełną podpowiedzią. Kolejnym etapem jest konsekwentne jej wycofywanie i wprowadzanie wsparcia o mniejszym nasileniu - podpowiedzi częściowych. Może to być prowadzenie nadgarstków, przedramion, dotykanie ramion, aż do całkowitego zaprzestania podpowiedzi, kiedy nie będą już one potrzebne.

    • W początkowym okresie, kiedy dziecko nie powtarza jeszcze zaprezentowanych działań, należy udzielać mu natychmiastowych podpowiedzi manualnych. Oznacza to, że po zademonstrowaniu czynności lub gestu, od razu podpowiadamy dziecku poprawną reakcję. W miarę postępów podpowiedź wycofujemy. Podpowiedź wycofywana jest również w wymiarze czasowym, co oznacza, że razem z postępem dziecka w umiejętności imitowania, zwlekamy chwilę z jej udzieleniem (zaleca się od 3 do 5 sekund). Ma to na celu wspieranie samodzielności dziecka oraz uniknięcie ryzyka uzależnienia ucznia od podpowiedzi.

  • Nagradzanie

    • Podczas nauki  należy dostarczać uczniowi nagrody za podejmowanie prób naśladowania.

    • Nagrodą - inaczej wzmocnieniem - jest pochwała, przyjemna aktywność lub przedmiot, który jest atrakcyjny w danym momencie dla dziecka. Bardzo istotnym czynnikiem w procesie nauki jest  zadbanie o to aby wartość nagrody była wprost proporcjonalna do wysiłku jaki dziecko musi włożyć w oczekiwaną aktywność.

    • Początkowo zaleca się, aby wzmacniać dziecko za wszelkie próby powtórzenia. Następnie dostarczamy “nagrodę” za poprawniejsze lub bardziej samodzielne wykonanie. W chwili, gdy dziecko opanuje daną umiejętność, zmniejszamy częstotliwość oraz wartość wzmocnienia, aby docelowo całkowicie zaprzestać jej stosowania. Wzmocnienie powinno być docelowo wycofane.

  • Dodatkowe wskazówki

    • Z jednym przedmiotem lub zestawem przedmiotów należy wykonywać przynajmniej dwie różne imitacje (generalizacja ze względu na czynność). Dzięki takiemu postępowaniu dziecko będzie musiało śledzić i powtarzać czynności, a nauka nie sprowadzi się do schematycznego wykonywania z danym przedmiotem określonej czynności. Pamiętaj - naszym celem jest przede wszystkim nauka naśladowania, a nie nabycie wiedzy dotyczącej sposobów wykorzystania przedmiotów. Przykład: jeśli uczymy dziecko imitacji z dzwoneczkiem, to raz możemy nim dzwonić a innym razem przesuwać po podłodze, czy blacie stołu.

    • Określona czynność powinna być wykonywana na przynajmniej dwóch przedmiotach (generalizacja ze względu na przedmiot). Przykładowo: przesuwamy po podłodze auto oraz łódkę (lub inną zabawkę).

    • Po opanowaniu przez dziecko imitacji z danym przedmiotem powinniśmy zadbać o dalszą generalizację działań z nim podejmowanych.

Zabawa tematyczna

Charakterystyka

Zabawa tematyczna jest rozbudowaną formą zabawy funkcjonalnej. Polega na wykonywaniu przez dziecko szeregu czynności z różnymi przedmiotami powiązanymi ze sobą tematycznie. W toku rozwoju zabawy tematycznej dosyć szybko pojawiają się elementy udawania. W oddzielnym  podrozdziale opiszę w jaki sposób możemy rozwijać ten rodzaj aktywności zabawowej.

Początki zabawy tematycznej pojawiają się przed drugim rokiem życia. W tym okresie dziecko bawiąc się wykonuje pojedyncze czynności, np. podczas zabawy w lekarza robi zastrzyk. Około trzeciego roku życia zabawa przyjmuje bardziej rozbudowaną formę składającą się z sekwencji działań. Dalszy jej rozwój następuje w czwartym roku życia, osiągając jeszcze bogatszą fabułę.

Potrzebne umiejętności

Umiejętność współdzielenia pola uwagi, naśladowanie oraz opisane wcześniej kompetencje.

Sposoby nauki

Do nauki zabawy tematycznej u dzieci z autyzmem wykorzystuje się następujące techniki uczenia: video modeling, modelowanie, plany aktywności, łańcuchy zachowań.

W tym artykule opiszę videomodeling oraz modelowanie, gdyż są to najczęściej stosowane i najbliższe mi metody nauki zabawy tematycznej.

Modelowanie

Pierwszym krokiem przy planowaniu nauki zabawy tematycznej jest stworzenie scenariusza zabawy tzn. wymyślenie poszczególnych elementów, składających się na jej fabułę. Wymyślając zabawę warto opracować jej podstawowy trzon - szkielet, na którym wraz z postępami dziecka będą nadbudowywane nowe poziomy zabawy. Wskazane jest również określenie kryterium opanowania zabawy, co umożliwi śledzenie postępów i zauważanie osiągniętego celu.

W zależności od czasu koncentracji uwagi  i możliwości pamięciowych dziecka zalecam uczenie zabawy w 2 wersjach. W wersji pierwszej dziecko powtarza każde zaprezentowanie działanie bezpośrednio po tym jak wykona je dorosły (model). W wersji drugiej dorosły prezentuje ciąg kilku czynności składających się na zabawę, a zadaniem dziecka jest rozpoczęcie naśladowania dopiero wtedy, kiedy model zakończy pełną prezentację - zakończy zabawę.

Wersja 1 - przykład 

“Teraz pobawimy się w budowę. Zrób tak samo jak ja” 

  1. Dorosły wsadza ludzika lego do samochodu - dziecko powtarza zaprezentowaną czynność.

  2. Dorosły wrzuca na naczepę wywrotki klocki - równocześnie dziecko naśladuje powyższą aktywność.

  3. Dorosły prowadzi samochód - dziecko także prowadzi swój pojazd

  4. Dorosły przechyla wywrotkę wysypując klocki - dziecko naśladuje.

Wersja 2 - przykład

“Teraz pobawimy się w budowę, jak skończę bawić się, pobaw się tak samo jak ja”

  1. Dorosły: Wkłada ludzika lego do samochodu, wkłada na naczepę klocki, prowadzi pojazd, zatrzymuje samochód, przechyla naczepę wyrzucając klocki.

  2. Po obejrzeniu wszystkich czynności  dziecko przystępuje do odtworzenia działań.

Videomodeling

Nauka zabawy poprzez prezentację materiału video. Dziecko odtwarza zaprezentowane przez modela z nagrania czynności. Tutaj tak samo jak w modelowaniu "na żywo" dziecko powtarza każde działanie bezpośrednio (symultanicznie) po modelu (tj.w wersji 1) lub w wydaniu trudniejszym ciąg zaprezentowanych czynności dopiero po obejrzeniu całego filmiki (wersja 2).

Dorosły prosi dziecko, aby pobawiło się tak samo jak osoba na nagraniu. W miarę zapotrzebowania rodzic/terapeuta przebywający w obecności dziecka  udziela mu podpowiedzi.

Wskazówki do zabawy z modelowaniem na żywo oraz videmodelingu:

  • Podpowiadanie

Jeśli uczeń nie powtórzy zaprezentowanych działań udzielamy mu podpowiedzi manualnej. W miarę postępów podpowiedź jest wycofywana.

  • Pochwały

Proszę chwalić dziecko za wykonywanie zamodelowanych działań. Przed przystąpieniem do wspólnej  zabawy warto poprosić dziecko, aby pobawiło się chwilę samo. Dzięki temu będziemy mieli możliwość zaobserwowania poczynionych postępów. Umożliwi to również wdrażanie  malucha do samodzielnej zabawy. Jeśli dziecko spontanicznie włącza do scenariusza zabawy nowe wątki, powiązane z jej tematyką, proszę entuzjastycznie je pochwalić nazywając pozytywne zachowanie np. “O świetny pomysł, fajnie, że zbudowałeś wieżę z klocków”.

  • Rozszerzanie scenariusza zabawy

W miarę czynionych przez dziecko postępów należy włączać do podstawowego scenariusza zabawy nowe działania. Ich ilość powinna być dostosowana do możliwości dziecka (jego czasu koncentracji uwagi, pamięci krótkotrwałej). Zalecam początkowo zamodelowanie niewielkiej ilości działań (od jednego do trzech).

  • Przeciwdziałanie usztywnieniu zabawy

W związku z tendencją do schematyczności w działaniach dzieci z autyzmem wskazane jest, aby po opanowaniu przez dziecko podstawowego scenariusza zabawy, wprowadzać do niego małe modyfikacje. Ma to na celu uniknięcie ryzyka usztywnienia zabawy dziecka. Przykład: podczas wspólnej zabawy możemy wsadzić dodatkowego ludzika na naczepę lub wysypać z niej tylko część klocków.

Poniżej znajdziecie dwa filmy na temat videomodelingu, które zamieściłam na moim kanale Youtube Strefa Wsparcia.

Zapraszam do polubienia i subskrypcji kanału!

 

 

Zabawa w udawanie

Charakterystyka

Baron Cohen, profesor psychologii zajmujący się m. in. tematyką rozwoju teorii umysłu, jako zabawę w udawanie określa aktywność zabawową polegającą na:

  • Zastępowaniu przedmiotów: jeden przedmiot zastępuje inny (np. dziecko udaje, że drewniany klocek jest telefonem).

  • Przypisywaniu udawanych cech: dziecko przypisuje wyobrażone cechy przedmiotom, na przykład, że samochód jest zepsuty, a miś chory.

  • Wykorzystywaniu wyobrażonych przedmiotów lub scenariuszy. Odnoszenie się do nieistniejącego obiektu (picie z pustej filiżanki, chowanie się przed duchami).

Dzieci neurotypowe podejmują się zabawy w udawanie około drugiego roku życia. Pierwsze początki symbolicznego używania przedmiotów możemy jednak zauważyć już u rocznych dzieci.

Umiejętność rozróżnienia pomiędzy tym, co fizycznie, rzeczywiste, a tym co pozorne, wymyślone jest warunkiem koniecznym zabawy w udawanie. Zdolność ta u dzieci z autyzmem jest przeważnie mocno zaburzona co znajduje swój wyraz w obrazie zabawy. Przeważająca większość dzieci z diagnozą autyzmu nie jest w stanie samodzielnie wytworzyć scenariusza udawania w czasie zabawy. Spontaniczne udawanie jest mocno zaburzone.

Wymagane umiejętności do nauki

Zabawa funkcjonalna, naśladowanie, rozpoznawanie obiektów oraz czynności.

Sposób nauki

1. Zastępowanie przedmiotu

  • Udawanie dotyczące  przedmiotów

Przy nauce zastępowania przedmiotów, pokazujemy w trakcie zabawy poprzez  naśladowanie, że danym przedmiot może być czymś innym.

Np. "Będziemy  bawić się w udawanie. Udajemy, że klocek jest telefonem".

W celu uniknięcia  tworzenia schematu uczymy, że jeden przedmiot może mieć kilka zastosowań (patyk może być łyżką, młotkiem itp.) oraz, że dany obiekt może być zastępowany przez różne przedmioty (telefonem może być klocek, małe pudełko itp.).

  • Zgadywanie czym jest przedmiot.

Terapeuta wykorzystuje przedmiot niezgodnie z jego przeznaczeniem, a zadaniem dziecka jest rozpoznanie, czym ten przedmiot jest w zabawie np.:

  • "Co to jest?"

  • "Klocek"

  • "Zgadnij czym on jest?"

  • "Kapeluszem".

2. Udawanie dotyczące czynności

Założeniem tego aspektu zabawy w udawanie jest nauka przypisywania udawanych cech przedmiotom (np. udawanie mycia buzi lalce, wyobrażając sobie, że jest brudna) oraz wykorzystania  przedmiotów wyobrażonych (udawanie mycia zębów wyobrażoną szczoteczką).

Ćwiczenie 1. Uczymy poprzez naśladowanie udawania konkretnej czynności np. ”Będziemy  bawić się w udawanie. Udajemy, że gramy na gitarze”. Co robimy?

Ćwiczenie 2. Terapeuta wykonuje czynność np. udaje mycie buzi, a zadaniem dziecka jest jej rozpoznanie. “Co robię?”

Przedstawione propozycje ćwiczeń stanowią rodzaj tzw. instruowanego udawania.

Jeśli nasz uczeń opanuje już elementy składowe zabawy w udawanie,  zastępowanie przedmiotu oraz udawanie dotyczące czynności należy włączać do scenariusza zabawy tematycznej.

Zabawa z podziałem na role

Charakterystyka

Zabawa tematyczna z podziałem na role polega na odgrywaniu roli społecznej według scenariusza, z wykorzystaniem akcesoriów lub udawanych przedmiotów i czynności oraz używania adekwatnego do sytuacji słownictwa. 

Ten typ zabawy pojawia się już w trzecim roku życia, jednak jej rozwiniętą formę możemy zaobserwować u cztero i pięcioletnich dzieci.

Wymagane umiejętności do nauki

Bazą do nauki zabawy tematycznej z podziałem na role jest rozwój zabawy funkcjonalnej, prostej zabawy tematycznej i zabawy w udawanie. Znaczenie mają również umiejętności komunikacyjne dziecka.

Sposób nauki

Pierwszym krokiem jaki należy podjąć przy nauce jest wybranie tematyki zabaw oraz rozpisanie ich scenariuszy. Popularnymi zabawami wśród dzieci w wieku przedszkolnym są m.in. zabawy w lekarza, sklep, wizytę w restauracji. Choć przy wyborze tematyki warto kierować się zabawami podejmowanymi przez rówieśników, należy jednak pamiętać przede wszystkim o zainteresowaniach dziecka. Dzięki czemu będzie miało większą motywację do angażowania się w zabawę.

W następnej kolejności powinniśmy podjąć decyzję w jaki sposób będziemy uczyli umiejętności. Bardzo użyteczną techniką przy nauce zabawy z podziałem na role jest videomodeling.  Zaprezentowanie dziecku nagrania, w którym dwójka modeli angażuje się w zabawę, wcielając się w określone role, umożliwia zapoznanie się dziecka z jej ideą oraz działaniami, które należy podejmować w trakcie jej trwania.

W praktyce nauka wygląda w następujący sposób:

  • Dziecko ogląda film z zabawą w sklep

  • Dorosły proponuje zaangażowanie się w zabawę w sklep. “Pobawmy się w sklep podobnie jak na filmie”.  

  • Rozpoczynamy zabawę. W trakcie zabawy każda osoba ma przydzieloną rolę i powinna podejmować adekwatne do niej działania.

W razie potrzeby dorosły udziela dziecku podpowiedzi manualnych, dopuszczalne jest również użycie podpowiedzi słownych - dorosły wydaje instrukcje co należy zrobić. Jeśli zauważymy u dziecka trudność z zapamiętaniem sekwencji działań, dużym wsparciem może okazać się zastosowanie dodatkowo planu aktywności, przyjmującego formę wizualnego przedstawienia sekwencji działań. Przygotowując plan możemy zrobić zdjęcie lub narysować czynności jakie należy wykonać podczas zabawy, a następnie ułożyć ilustracje w odpowiedniej kolejności z góry na dół lub od lewej do prawej.

Konieczne może okazać się udzielanie dodatkowych podpowiedzi słownych - np.. podpowiadanie jakie komunikaty w czasie zabawy może wypowiedzieć dziecko.

W celu biegłego opanowania zabawy wskazane jest, aby dziecko początkowo wcielało się w tylko jedną rolę np. sprzedawcy, a dopiero po jej utrwaleniu w rolę kupującego. Z tego samego powodu powinniśmy skoncentrować się na jednej, maksymalnie dwóch zabawach.

Podsumowanie

Zabawa stanowi nieodłączny, stymulujący element dzieciństwa. U dzieci o harmonijnym rozwoju jest naturalną i intuicyjną formą aktywności, charakteryzującą się kreatywnością i spontanicznością. U dzieci z diagnozą autyzmu przyjmuje często stymulacyjną lub schematyczną formę, przez co ogranicza usprawnianie lub rozwijanie zasobów dziecka. Z tego względu warto wspierać dziecko w rozwoju umiejętności zabawy.

Ucząc dziecko funkcjonalnego użycia przedmiotów lub zabawy tematycznej, zwiększamy szanse na zaangażowanie się w czasie wolnym w konstruktywną aktywność, a zmniejszamy prawdopodobieństwo występowania bezproduktywnej stymulacji. Dzięki temu dziecko poznaje inne sposoby spędzania czasu.

Przystępując do nauki zabawy dzieci z autyzmem należy uzbroić się w cierpliwość. Dla własnego komfortu psychicznego warto nastawić się na to, że zmiany mogą pojawiać się powoli a w trakcie nauki możemy napotkać różnego rodzaju trudności. Niezmiernie ważna jest umiejętność dostrzegania i cieszenia się małymi sukcesami, które nierzadko mozolnie nadbudowywane mogą przynieść w dłuższej perspektywie bardziej spektakularne zmiany.

Chcąc być uczciwą w stosunku do czytelnika muszę jednak wspomnieć, że samo nauczenie umiejętności zabawy funkcjonalnej czy tematycznej może być niewystarczające, aby dziecko spontanicznie się w nią zaangażowało.

Z własnego doświadczenia wiem, że część dzieci nauczonych wspomnianych zabaw, w czasie wolnym mimo wszystko preferuje aktywność stymulacyjną. Choć zdarzają się również momenty podjęcia konstruktywnego wyuczonego działania, to jednak ich częstotliwość oraz czas trwania pozostawiają wiele do życzenia. Dlatego oprócz nauczenia dziecka zabawy wskazane jest również zaplanowanie sposobu wspierania dziecka w spontanicznym angażowaniu się w aktywność zabawową w czasie wolnym. W tym celu należy zorganizować odpowiednio otoczenie - np. ustawić zabawki, które dziecko potrafi użyć w dostępnym dla niego miejscu  oraz udzielać maluchowi podpowiedzi manualnych, aby sięgało po te przedmioty. Dostarczanie dziecku ulubionego przedmiotu, aktywności lub smakołyku, co do których dziecko ma na co dzień ograniczoną dostępność, po zaangażowaniu się w wyuczoną zabawę, zwiększa szansę na spontaniczne jej pojawienie się w przyszłości.

U podstaw takiego reagowania leży mechanizm wzmacniania, który powoduje, że nagradzane zachowania występują częściej. Skuteczny jest również mechanizm parowania. W parowaniu mamy do czynienia z równoczesnym dostarczaniem dziecku przedmiotu neutralnego i wzmacniającego lub przekazanie wzmocnienia bezpośrednio po zabawie “obojętną” zabawką. Dzięki takiej strategii podnosimy prawdopodobieństwo zainteresowania się neutralnym przedmiotem poprzez zwiększenie jego “atrakcyjności”.

Dosyć często stosowaną metodą wspierającą angażowanie się w wyuczone zabawy u dzieci mających trudność w konstruktywnym spędzaniu czasu wolnego są tak zwane “Koszyki”. Jest to  metoda bazująca na sekwencyjnym wykonywaniu działań.

Ważnym zagadnieniem jest również aspekt społeczny zabawy dzieci z autyzmem. Trudności w zakresie interakcji społecznych wpisane w diagnostykę autyzmu, przejawiają się również w obszarze zabawy rówieśniczej tej grupy dzieci. Dlatego planując rozwój zabawy, oprócz nauczenia samej jej umiejętności oraz angażowania się w nią, nierzadko musimy opracować również strategię przenoszenia umiejętności zabawowej na interakcję z rówieśnikami.

“Koszykom” oraz metodom wsparcia dzieci z autyzmem w zabawie rówieśniczej zamierzam poświęcić osobne artykuły, do przeczytania których już teraz zapraszam.

 

 

Autorka artykułu: Marta Rokicińska

Zdjęcia pochodzą z platformy unsplash.com

Filmy: Marta Rokicińska

Nauka zabawy u dzieci z autyzmem - kompedium
14 czerwca 2020
PSpowodowany pandemią czas, który dzieci w wieku przedszkolnym spędziły w domach razem z rodzicami dobiegł końca. W wyniku rozmrażania gospodarki ponownie otwierane są przedszkola i dzieci zaczynają do nich wracać.
18 czerwca 2019
Seksualność dzieci to temat trudny, często wstydliwy i kłopotliwy, a w większości przypadków zwyczajnie kontrowersyjny. Wiele osób nie wyobraża sobie, że dzieci mogą być istotami seksualnymi. Zewsząd padają mocne słowa
17 kwietnia 2019
“Co się dzieje w mojej głowie? Jak zacząć z dzieckiem rozmowę o zdrowej głowie?” to 32-stronicowa książeczka wydana przez wydawnictwo TADAM. Książka jest nowością wydawniczą, dotyczącą tematyki emocji autorstwa Molly

Najnowsze artykuły

14 czerwca 2020

strefa-wsparcia.pl

Strona stworzona w kreatorze www WebWave.